De geschiedenis van cannabis als medicijn: O'Shaughnessy tot nu

Cannabis is een van de oudste geneesmiddelen die de mens kent. De plant dook duizenden jaren geleden al op in medische teksten, verdween in de 20e eeuw vrijwel volledig uit de westerse geneeskunde en keerde aan het begin van de 21e eeuw terug als gereguleerd medicijn. Deze tijdlijn schetst die reis, van de oudheid tot het Nederlandse apotheekschap.

Oudheid: vroege sporen

Verwijzingen naar cannabis als medicijn zijn terug te vinden in oude Chinese, Indiase, Egyptische en Grieks-Romeinse bronnen. De Egyptische Ebers-papyrus (circa 1500 v.Chr.) noemt een lokale toepassing tegen ontsteking, en klassieke auteurs als Dioscorides en Galenus beschreven medicinaal gebruik [crocq2020]. In de Indiase ayurvedische en Perzische geneeskunde had de plant eveneens een vaste plaats. Het ging hierbij om empirisch, op ervaring gebaseerd gebruik; van gestandaardiseerde dosering of werkingsmechanisme was geen sprake.

O’Shaughnessy en de 19e eeuw

De moderne westerse herontdekking begint met de Iers-Britse arts William Brooke O’Shaughnessy. Tijdens zijn werk in Bengalen (vanaf eind jaren 1830) bestudeerde hij “Indian hemp” via gesprekken met lokale genezers, dierproeven en klinische observaties. Rond 1839-1843 publiceerde hij over toepassing bij onder meer reuma, tetanus, cholera-krampen en epileptische aanvallen [oshaughnessy][crocq2020]. Zijn werk verspreidde zich snel: cannabis-tincturen werden in de tweede helft van de 19e eeuw opgenomen in Britse, Europese en Amerikaanse farmacopees en waren breed verkrijgbaar bij de apotheker.

Verbod in de 20e eeuw

Vanaf het begin van de 20e eeuw raakte cannabis als medicijn in onbruik. Daar speelden meerdere factoren: de sterk wisselende kwaliteit en onbetrouwbare dosering van plantenpreparaten, de opkomst van beter te doseren alternatieven (aspirine, barbituraten, injecteerbare opiaten) en een groeiende internationale verbodscultuur. Belangrijke ijkpunten zijn de Geneefse Opiumconventie (1925), de Amerikaanse Marihuana Tax Act (1937) en vooral het VN Enkelvoudig Verdrag inzake verdovende middelen (1961), dat cannabis onder strenge controle plaatste [crocq2020]. Cannabis verdween uit de meeste farmacopees en het wetenschappelijk onderzoek viel grotendeels stil.

Herontdekking: THC en het endocannabinoïdesysteem

De wetenschappelijke heropleving begon in het laboratorium. In 1964 isoleerden Raphael Mechoulam en Yechiel Gaoni in Israël Δ9-THC en bepaalden ze de structuur, de psychoactieve hoofdstof van de plant [mechoulam][crocq2020]. Dat opende de vraag hoe die stof werkt. In de jaren tachtig en negentig volgde het antwoord: identificatie van de cannabinoïde-receptor CB1 (eind jaren tachtig, gevolgd door klonering) en CB2, en in 1992 de ontdekking van het eerste lichaamseigen cannabinoïde, anandamide [crocq2020][mechoulam]. Daarmee was het endocannabinoïdesysteem in kaart: een lichaamseigen signaalsysteem dat onder meer pijn, eetlust, stemming en immuunreacties helpt reguleren. Dit verklaarde waarom een plantstof effect heeft op de mens en gaf onderzoek een biologische basis.

Het Nederlandse BMC-tijdperk

Nederland nam een internationale voortrekkersrol. Het Bureau voor Medicinale Cannabis (BMC), onderdeel van het ministerie van VWS, werd rond 2000-2001 opgericht en maakte vanaf september 2003 gestandaardiseerde, gecontroleerde cannabis op doktersrecept verkrijgbaar via de apotheek [bmc]. Daarmee was Nederland een van de eerste landen met een nationaal bureau dat medicinale cannabis legaal en kwaliteitsbewaakt leverde, in lijn met de verplichtingen uit het Enkelvoudig Verdrag.

Belangrijke nuance

Medicinale cannabis is niet hetzelfde als andere producten op de markt. Gedoogde CBD-producten bevatten een THC-gehalte onder 0,05%. Medicinale THC-olie en -bloem op recept zijn gestandaardiseerd en gecontroleerd, terwijl illegale straat- of RSO-olie ongecontroleerd is qua sterkte en zuiverheid.

De geschiedenis laat een duidelijke boog zien: van eeuwenlang empirisch gebruik, via wetenschappelijke herontdekking van het werkingsmechanisme, naar een gereguleerd geneesmiddel waarvan de effectiviteit per aandoening eerlijk en kritisch wordt beoordeeld.