Cannabis tegen chemo-misselijkheid en moderne anti-emetica

Misselijkheid en braken horen bij de meest gevreesde bijwerkingen van chemotherapie. Cannabis heeft hier een lange geschiedenis: dronabinol (synthetische THC) en nabilon (een THC-achtige stof) werden al in de jaren zeventig en tachtig onderzocht, ruim vóór de anti-emetica die vandaag standaard zijn. Deze pagina zet dat oude bewijs eerlijk naast de moderne praktijk, en legt uit waarom cannabinoïden nu hooguit een reserve-rol spelen — en zeker geen genezing zijn.

Waarover gaat het: dronabinol en nabilon

Twee cannabinoïden zijn klassiek onderzocht bij chemo-misselijkheid. Dronabinol is synthetische delta-9-THC (merknamen Marinol, Syndros). Nabilon is een synthetische THC-analoog (Cesamet, Canemes). Beide worden oraal ingenomen, zijn psychoactief en werken via CB1-receptoren die ook het braakcentrum in de hersenstam beïnvloeden. Dit is iets anders dan de medicinale cannabisolie die een apotheek magistraal bereidt, dan gedoogde CBD-olie (THC minder dan 0,05 procent) en dan illegale RSO- of straatolie. Alleen dronabinol, nabilon en hele plant-extracten zijn als anti-emeticum onderzocht; CBD op zichzelf niet.

Het oude bewijs: positief, maar gedateerd

De grootste bewijsbasis komt uit twee toonaangevende overzichten. De Cochrane-review uit 2015 (Smith en collega’s) bundelde 23 gerandomiseerde studies, vrijwel allemaal uitgevoerd tussen 1975 en 1991. Tegenover placebo waren cannabinoïden duidelijk effectiever: de kans op volledig uitblijven van braken was bijna zes keer zo groot (RR 5,7). Vergeleken met het oudere middel prochlorperazine was het verschil in braken klein (RR 1,11), maar patiënten gaven wél vaker de voorkeur aan cannabinoïden (RR 3,3). De BMJ-review van Tramèr (2001) kwam met 30 studies en 1.366 patiënten tot een vergelijkbaar beeld: cannabinoïden waren werkzamer dan oudere anti-emetica zoals prochlorperazine en metoclopramide, en 76 procent van de patiënten prefereerde cannabinoïden boven placebo.

Daar zit meteen de adder onder het gras. Beide reviews beoordeelden de bewijskwaliteit als laag tot matig: kleine studies, veel uitvallers en verouderde chemotherapie-schema’s. En de bijwerkingen waren fors. In de Cochrane-data stopten deelnemers veel vaker met cannabinoïden dan met placebo wegens bijwerkingen (RR 6,9). Tramèr vond significant meer dysforie, duizeligheid, hallucinaties en paranoia, en concludeerde dat juist die bijwerkingen “breed gebruik waarschijnlijk zullen beperken”.

De moderne standaard: 5-HT3- en NK1-antagonisten

Sinds de jaren negentig is de preventie van chemo-misselijkheid ingrijpend verbeterd — zonder cannabis. De huidige MASCC/ESMO- en ASCO-richtlijnen bouwen op middelen die in grote, moderne studies zijn getest:

Bij sterk emetogene chemotherapie adviseert de richtlijn een vier-middelencombinatie van een 5-HT3-antagonist, een NK1-antagonist, dexamethason én olanzapine. Cannabinoïden komen in dit schema niet voor als eerste keus.

Waar passen cannabinoïden dan nog?

Het eerlijke antwoord: achteraan, als reserve. De ASCO-richtlijn (2020) noemt dronabinol of nabilon pas als optie bij patiënten die ondanks optimale profylaxe — inclusief olanzapine — blijven braken (refractaire CINV). Een belangrijk hiaat: cannabinoïden zijn nooit in een directe (head-to-head) studie vergeleken met een 5-HT3- of NK1-antagonist. Er is dus géén bewijs dat ze daaraan gelijkwaardig of superieur zijn. Het Nederlandse Geneesmiddelenbulletin verwoordt het droog: cannabinoïden zijn niet vergeleken met de moderne anti-emetica, en aan die laatste wordt de voorkeur gegeven.

Modern onderzoek bevestigt vooral een bescheiden plaats. Een Australische placebo-gecontroleerde studie (Grimison, 2024) bij 147 patiënten met refractaire CINV gaf een orale THC:CBD-capsule naast de standaardprofylaxe. De volledige respons steeg van 8 procent (placebo) naar 24 procent (cannabis) — een reëel maar beperkt verschil, en tegen de prijs van meer sedatie, duizeligheid en angst.

De Nederlandse situatie

In Nederland zijn dronabinol (Marinol) en nabilon niet als geneesmiddel geregistreerd. Ze zijn alleen op recept én met een artsenverklaring via de apotheek te krijgen, als niet-geregistreerd middel. Daarnaast kan een arts gestandaardiseerde medicinale cannabis(olie) voorschrijven, magistraal bereid uit grondstof van het Bureau voor Medicinale Cannabis. Het BMC noemt misselijkheid en braken door medicatie of bestraling als mogelijke toepassing, maar voegt eerlijk toe dat de onderbouwing berust op “grotendeels kleinschalige” onderzoeken.

Conclusie

Cannabinoïden kunnen chemo-misselijkheid verminderen — dat is geen mythe. Maar het bewijs is oud, de bijwerkingen zijn aanzienlijk, en de directe vergelijking met de moderne 5-HT3- en NK1-antagonisten ontbreekt volledig. Daarom zijn dronabinol en nabilon vandaag een reserve-optie voor refractaire klachten, geen vervanging van de standaardbehandeling — en symptoomverlichting is iets heel anders dan genezing van de kanker zelf.